Sztuka ludowa
Kultura ludowa wiąże się ściśle ze środowiskiem lokalnym, warunkami geograficznymi, jego historią i tradycją. Przejawem działalności człowieka w tym środowisku jest także twórczość artystyczna, która wyraża bogactwo i zróżnicowanie kultury regionalnej.
Ekspozycja współczesnej sztuki ludowej została zaprezentowana na tle umownie zaaranżowanej wiejskiej izby, z wyodrębnionym piecem i umieszczonym na przeciwległej ścianie „świętym kątem”, stałymi elementami w każdym tradycyjnym wnętrzu. Wolną przestrzeń między nimi wykorzystano do prezentacji rzeźby, malarstwa oraz wybranych dziedzin rękodzieła ludowego, charakterystycznych dla Regionu Świętokrzyskiego.
Rzeźbę dokumentują na wystawie prace kilku pokoleń twórców. W większym wyborze pokazano działalność dawnych świątkarzy, kontynuatorów nurtu tradycyjnego, którzy rzeźbą (wyłącznie kultową) zajmowali się już w okresie międzywojennym, m. in.: Leona Kudły, Józefa Piłata, Izydora Lipca i Michała Grygla. W twórczości rzeźbiarzy, którzy swoją karierę artystyczną rozpoczynali w okresie powojennym, obok stale obecnej tematyki religijnej, pojawiła się także świecka. W tej grupie twórców bogactwem wypowiedzi o rozmaitej treści (wiejskiej, obrzędowej i legendarnej) wyróżniają się rzeźby Adama Zegadły i Tadeusza Żaka.
Malarstwo ludowe na Ziemi Świętokrzyskiej ma mniej licznych, ale wybitnych swoich przedstawicieli. Zaprezentowane na wystawie obrazy (głównie typu sztalugowego) dokumentują powojenną twórczość artystów, znanych nie tylko w naszym regionie. Tematykę religijną, wiejską i obyczajową podejmowali: Józef Franusiak (akwarela) oraz Tadeusz Żak, Józef Firmanty, Stanisław Bąk i Eugeniusz Brożek (płótno, olej). Szczególną ekspresją zwracają uwagę religijne obrazy Marianny Wiśnios (papier, technika mieszana), której twórczość należy do najciekawszych w Polsce zjawisk artystycznych z pogranicza sztuki ludowej i naiwnej.
Ekspozycja ceramiki obejmuje wyroby garncarskie, rzeźbę w glinie oraz inne wyroby ceramiczne: kropielniczki, gwizdawki i miniaturowe naczynia, wytwarzane w każdym niemal ośrodku. Garncarstwo, przeżywające swój rozkwit w połowie XIX w., to jedna z najstarszych i najlepiej rozwiniętych gałęzi rzemiosła ludowego. Na wystawie (z braku miejsca na szerszą ekspozycję) pokazujemy tylko przykłady wyrobów z warsztatów istniejących do dzisiaj (w Ostrowcu Świętokrzyskim, Rędocinie i Odrowążu), jak i ośrodków wygasłych w okresie powojennym: Iłży, Chałupek Skalbmierza, Szczekocin i Sobótki. Są to naczynia szkliwione, biskwitowe i popularne niegdyś „siwaki”. Ich tradycyjne formy (dzieżki, garnki, dzbany, misy), kształtowane już przy użyciu koła garncarskiego, są naturalną kontynuacją naczyń lepionych ręcznie, prezentowanych w części archeologicznej wystawy. Równie odległą metrykę ma zdobnictwo; do starych technik należą: ryt, zdobienie stempelkowe, technika nalepiania, gładzenie i malowanie – wszystkie jego formy znalazły zastosowanie w dekoracji wyrobów prezentowanych na wystawie. Wśród wykonawców, znanych mistrzów koła garncarskiego, należy wymienić: Józefa Głuszka, Stanisława Pastuszkiewicza, Fryderyka i Tadeusza Bąblów, Eugeniusza Cabana i Jana Purskiego, znanego z oryginalnego zdobnictwa. Naczynia codziennego użytku nie były zdobione – te pokazujemy osobno, ustawione na piecu: garnek do warzenia mleka, dzieżkę i dwojaki oraz na ławie i podeście, który wydziela część ekspozycji związaną z życiem codziennym.
Osobną grupę stanowią wyroby kowalskie. Są to przedmioty używane w gospodarstwie (tasaki, osęki, okucia wozów), związane z architekturą (kraty, klamki, wrzeciądze, zawiasy) oraz kultem (krzyże, świeczniki). Wykonane zostały w latach 60. XX wieku (według starych wzorów) przez kowali z Radoszyc, Lechowa i Przedborza i innych miejscowości, gdzie tradycje tego rzemiosła były jeszcze żywe. Pokrywający żelazo ornament i krawędzie wykuwane w kształcie stylizowanych roślin, ptaków i innych zwierząt są wyrazem artystycznych uzdolnień miejscowych kowali. Łączą w sobie urok rękodzieła i tak charakterystyczną dla ludowych wyrobów funkcjonalność.
Ekspozycja ubioru, typowego dla obszaru Kielecczyzny przełomu XIX i XX w. obejmuje ubiór codzienny – całkowicie lniany (prezentowany na podeście) oraz reprezentatywny dla regionu strój świętokrzyski. Wyróżnia go czerwono-czarny pasiak i brązowa sukmana ozdobiona aplikacją z czerwonej wełny, na niebieskich bądź granatowych wyłogach i mankietach. Obecnie obejrzeć go można, wśród innych odmian, na wystawie czasowej Odmiany stroju ludowego na Kielecczyźnie.